✍️ यश कायरकर**
(“पुस्तकाचा फक्त कव्हर पाहण्यापेक्षा त्यातील एकेक पान चाळणे म्हणजेच खरे वाचन.”)
चपराळा अभयारण्य : परिचय
वर्धा–वैनगंगा नद्यांच्या संगमाला लागून असलेले चपराळा अभयारण्य, ज्याला प्रशांतधाम म्हणूनही ओळखले जाते, एकूण १३७.७८ चौ.कि.मी. क्षेत्रफळात विस्तारलेले आहे. हे गडचिरोली जिल्ह्यातील आलापल्ली वन्यजीव विभागाच्या अंतर्गत येते.
शहरी वस्तीपासून लांब, नद्या-तलावांनी सजलेला हा परिसर आष्टीपासून १० कि.मी. व गडचिरोलीपासून ८० कि.मी. अंतरावर आहे. दुर्गम असला तरी जैवविविधतेने परिपूर्ण — येथील जंगलात शेकरू, ढोल (धोले), लांडगे, अस्वल, बिबटे, वाघ, मगर यांच्या नोंदी आहेत. तसेच पान मांजर व खवले मांजर या दुर्मिळ प्रजातींचे अस्तित्वही येथे सिद्ध झाले आहे.
भारतातील सर्वात उंच सागवान, मोठ्या गोलाईची सागवान झाडे आणि डायनोसॉर युगातील अवशेष ही या वनाची वैशिष्ट्ये आहेत.
बर्ड सर्वेक्षणाचा अनुभव
28 नोव्हेंबर ते 1 डिसेंबर दरम्यान बर्ड सर्वेमुळे संपूर्ण अभयारण्य अभ्यासण्याची संधी मिळाली.
सर्वे सहाय्यक वनसंरक्षक मंगेश बालापुरे सर यांच्या नेतृत्वाखाली, पक्षी तज्ञ राजू कसंबे यांच्या मार्गदर्शनात पार पडला.
वन परिक्षेत्र अधिकारी गणेश लांडगे व त्यांच्या टीमने उत्कृष्ट नियोजन करून संपूर्ण व्यवस्था सुरळीत केली.
रात्री घुबड व नाईट बर्ड्स पाहण्याचा सुंदर अनुभवही यावेळी आला.
या सर्वेमध्ये स्थानिक, प्रवासी व दुर्मिळ अशा मिळून ~150 पक्षीप्रजाती नोंदविण्यात आल्या.
याआधी झालेल्या बटरफ्लाय सर्वे मध्ये 60+ फुलपाखरू प्रजाती नोंदल्या गेल्या होत्या.
पर्यटन व परिसर विकास : विभागाचे प्रयत्न
वन विभागाने येथे पर्यटन सुरू करण्याची तयारी युद्धपातळीवर सुरू केली आहे:
- पक्षी, प्राणी व फुलपाखरांचे वैज्ञानिक सर्वे
- पर्यटकांसाठी बोटिंग सुविधा
- निवास व भोजन सुविधा तयार करणे
- स्थानिक युवकांना बोट ऑपरेशनचे प्रशिक्षण देऊन रोजगारनिर्मिती
पर्यटन वाढले तर ग्राउंड लेव्हलवर सर्वांगीण विकास होईल, याबद्दल शंका नाही. अधिकारीही या कार्याला प्रामाणिकपणे पुढे नेत आहेत, याचे प्रत्यंतर भेटीदरम्यान आले.
चंद्रपूर–गडचिरोली अभयारण्य तुलना : वास्तव
चंद्रपूर (TATR) व चपराळा यातील मुख्य फरक म्हणजे वाघांची उपस्थिती:
चंद्रपूर :
- गावाजवळ, रस्त्यावर, शेतात रोज वाघ दिसतात.
- सतत विभागाला हाकलण्यासाठी काम करावे लागते.
- वाघांची संख्या जास्त असल्याने मानव-वन्यजीव संघर्षाचा धोका कायम.
गडचिरोली :
- येथे वाघ अचानक येतो — बाजूच्या जंगलातून.
- तो स्वतःची टेरिटरी शोधण्यासाठी मोठ्या भागात फिरतो.
- पण येथे तृणभक्षी प्राणी कमी असल्याने त्याचे अस्तित्व टिकणे कठीण होते.
- अनेकदा खाद्यअभावी तो दुसऱ्या जंगलात परत जातो.
- एखादा वाघ आला की विभाग त्याच्या संरक्षणासाठी दिवसन्दिवस शोधमोहीम राबवतो. गडचिरोली जंगल : सध्यस्थिती व गरजा
चपराळा जंगलात मोठ्या प्रमाणात सागवान असल्याने ते काहीसे “बेजान” वाटते.
कारण:
- वनविकास महामंडळाने येथे प्रचंड प्रमाणात सागवान लावला.
- विविध वृक्ष नसल्याने जैवविविधता प्रभावित.
- सागवानावर पाने जरी असली तरी तृणभक्षी प्राण्यांसाठी जमिनीवर खाद्य कमी.
- परिणामी चितळ, सांबर, निलगाय यांची संख्या कमी.
आवश्यक उपाय :
- मोठ्या प्रमाणात गवताळ क्षेत्रे (Grasslands) तयार करणे
- बांबू लागवड वाढवणे
- विविध वृक्षप्रजातींची लागवड करून वनीकरणाचा समतोल साधणे
सध्या विभागाने ग्रासलँडचे काम सुरू केलेले दिसते. हे कार्य योग्य दिशेने आहे.
निष्कर्ष
वन विभागाचे खरे, प्रामाणिक आणि सातत्यपूर्ण प्रयत्न चपराळा अभयारण्याला एक उत्कृष्ट पर्यटनस्थळ म्हणून घडवू शकतात.
यामुळे :
- पर्यटन वाढेल
- स्थानिकांना रोजगार मिळेल
- जैवविविधता पुन्हा समृद्ध होईल
- आणि आम्हालाही वारंवार या शांत जंगलाचा अनुभव घेता येईल
वन विभागाच्या सुरू असलेल्या या उज्ज्वल वाटचालीस मनःपूर्वक शुभेच्छा.
✍️ यश कायरकर
अध्यक्ष/संस्थापक — स्वाब नेचर केअर फाउंडेशन
वन्यजीव अभ्यासक, मार्गदर्शक, पत्रकार, वनसमाचार जिल्हा प्रतिनिधी.
📞 9881823083 / 9881523083
